Modyfikowane dnia 13 maja, 2026 by Kamila Kamila
Podział majątku przy rozwodzie reguluje Kodeks cywilny i stanowi jedno z najważniejszych zagadnień dla małżonków kończących relację. W Polsce domyślnie każdy z nich ma prawo do połowy majątku wspólnego, ale praktyka wymaga zrozumienia zasad, procedur i możliwych wariantów podziału, aby chronić interesy własne i swoich dzieci.
Co to jest majątek wspólny i osobisty przy rozwodzie?
Rozróżnienie między majątkiem wspólnym a osobistym stanowi fundament każdego postępowania rozwodowego. Majątek wspólny to wszystko, co małżonkowie nabyli razem w trakcie trwania małżeństwa, niezależnie od tego, czyje nazwisko widnieje na dokumencie własności czy kto faktycznie zarobił pieniądze. Majątek osobisty natomiast pozostaje własnością indywidualną i nie podlega podziałowi.
Definicja majątku wspólnego
Majątek wspólny małżonków obejmuje wszystkie rzeczy, prawa majątkowe i zobowiązania finansowe zaciągnięte lub nabyte w okresie od zawarcia małżeństwa. Do tej kategorii zalicza się:
- nieruchomości (dom, mieszkanie, działka)
- pojazdy (samochody, motocykle)
- oszczędności na kontach bankowych
- papiery wartościowe i akcje
- przedmioty domowe i wyposażenie
- długi zaciągnięte w trakcie małżeństwa (kredyty, pożyczki)
- dobra osobiste nabyte za wspólne pieniądze
Kluczowe jest to, że pochodzenie środków finansowych nie ma znaczenia. Jeśli jeden z małżonków zarobił pieniądze, ale drugie je wydało na wspólne potrzeby, zarówno przychód jak i wydatek zaliczają się do majątku wspólnego. Podobnie przymiot – jeśli jedno z małżonków otrzymało spadek i za te pieniądze kupiono nieruchomość, cała wartość nieruchomości będzie majątkiem wspólnym, chyba że spadek wpłynął już na wspólne konto.
Majątek osobisty – co się nie dzieli
Majątek osobisty każdego z małżonków pozostaje jego wyłączną własnością i nigdy nie podlega podziałowi. Zalicza się do niego:
- rzeczy posiadane przed zawarciem małżeństwa
- darowizny i spadki otrzymane od osób trzecich (z wyłączeniem wspólnych darowizn dla pary)
- przedmioty do użytku osobistego (ubrania, biżuteria, przybory toaletowe)
- prawa majątkowe nabyte przed ślubem (np. polisa ubezpieczeniowa z wcześniejszych lat)
- wynagrodzenie z pracy, jeśli umowa zawarta przed małżeństwem stanowiła o niezależnym administrowaniu dochodami
- majątek nabity po faktycznym rozstaniu się małżonków (jeśli można to udowodnić dokumentami)
Praktyka wykazuje, że najczęste spory dotyczą właśnie granic między majątkiem wspólnym a osobistym. Dlatego ważne jest zachowanie dokumentów potwierdzających pochodzenie rzeczy – rachunki, faktury, umowy, wyciągi bankowe z dat wcześniejszych niż zawarcie małżeństwa.
Ustroje majątkowe małżonków
Polska ustawa przewiduje trzy ustroje majątkowe, które określają sposób zarządzania majątkiem i jego podziału:
- Wspólność majątkowa – domyślny ustrój, obowiązuje automatycznie bez podpisania jakichkolwiek umów. Wszystko nabyte w trakcie małżeństwa należy do obu małżonków solidarnie. Przy rozwodzie podział 50-50.
- Rozdzielność majątkowa – każdy małżonek zarządza swoim majątkiem niezależnie. Majątek nabywany pozostaje osobisty. Przy rozwodzie każdy zatrzymuje to, co jest na jego nazwisko. Wymaga podpisania umowy notarialnej.
- Ustrój mieszany – kombinacja wspólności i rozdzielności. Można wyłączyć z podziału określone mienie (np. dom rodzinny) i ustanowić wspólność na pozostałościach. Wymaga umowy notarialnej.
Jeśli małżonkowie nie podpisali umowy majątkowej u notariusza, obowiązuje automatycznie wspólność. Umowa majątkowa powinna być zawarta przed śmiercią lub rozwodem – zamiany ustroju w trakcie postępowania rozwodowego sąd nie uzna za wiążące.
Zasady podziału majątku wspólnego w Polsce
Polski ustrój wspólności majątkowej, regulowany artykułami 33-52 Kodeksu cywilnego, opiera się na zasadzie równości małżonków w prawach do wspólnego majątku. Ta fundamentalna reguła oznacza, że niezależnie od wkładu finansowego, czasu poświęconego na opiekę nad dziećmi czy pracę w domu, każdy z małżonków ma prawo do dokładnie połowy wartości majątku wspólnego.
Prawo do połowy majątku wspólnego
Prawo do 50% majątku wspólnego nie zależy od żadnych czynników subiektywnych. Nawet jeśli jeden z małżonków nie pracował zawodowo, lecz zajmował się domem i dziećmi, ma takie samo prawo do podziału jak partner, który zarabiał. To kluczowa różnica od krajów, gdzie uwzględnia się rzeczywisty wkład finansowy.
Przykład praktyczny: mąż zarabiał 5000 PLN, żona zajmowała się trójką dzieci i domem. W trakcie 15 lat małżeństwa kupili dom za 400 000 PLN (kredyt 200 000 PLN) i oszczędzili 100 000 PLN. Przy rozwodzie:
- majątek wspólny: dom (400 000) + oszczędności (100 000) = 500 000 PLN
- długi wspólne: kredyt hipoteczny (200 000) PLN
- majątek netto: 500 000 – 200 000 = 300 000 PLN
- prawo każdego małżonka: 150 000 PLN
Żona ma prawo do 150 000 PLN wartości, mimo że oszczędzania dokonywał mąż. Jej zaangażowanie w opiekę nad rodziną jest prawnie równoważne jego pracy zarobkowej.
Jak sąd określa wartość majątku
Sąd rejonowy nie może dokonać podziału majątku bez ustalenia jego rzeczywistej wartości. Wymaga to zebrania dokumentów potwierdzających, jakim majątkiem dysponuje para. Niezbędne są:
- wyciągi z rachunków bankowych (ostatnie 12 miesięcy)
- akty własności nieruchomości
- umowy kredytowe i aktualne saldo długów
- dokumenty pojazdu (dowód rejestracyjny)
- polisy ubezpieczeniowe
- zaświadczenia z pracodawcy o zarobkach (ostatnie 12 miesięcy)
- zeznania podatkowe PIT
Dla nieruchomości sąd zwykle wymaga wyceny dokonanej przez rzeczoznawcę majątkowego. Rzeczoznawca ocenia stan nieruchomości, lokalizację, wyposażenie i na tej podstawie określa rynkową wartość. Rzeczoznawca musi być sądowy – jego opinia jest bardziej wiarygodna niż własne szacunki stron.
Małżonkowie mogą również zgodzić się na wycenę wspólnie i wykazać sądowi zgodną ocenę. To przyspiesza postępowanie, ale wymaga zaufania – jeśli jedna ze stron później udowodni, że wycena była zdecydowanie niedoszacowana, może wznowić postępowanie.
Nieruchomości i ich podział
Nieruchomości stanowią najczęściej największą część majątku wspólnego. Ich podział jest skomplikowany, bo domu czy mieszkania nie można rozpuszczać. Sąd oferuje trzy warianty:
- Podział rzeczowy – gdy są dwie nieruchomości, jeden małżonek dostaje jedną, drugi drugą. Jeśli wartości się różnią, ten, który dostaje mniejszą, otrzymuje wyrównanie pieniężne od drugiego.
- Przejęcie przez jednego małżonka – jeden przejmuje dom/mieszkanie i spłaca drugemu jego udział. Wymaga refinansowania kredytu hipotecznego.
- Sprzedaż nieruchomości – gdy żaden nie może przejąć, nieruchomość się sprzedaje. Z przychodów spłaca się kredyt, resztę dzielą się po równo.
Rozliczenie długów i kredytów przy rozwodzie
Długi zaciągnięte w trakcie małżeństwa są traktowane jak majątek wspólny. Oznacza to, że każdy z małżonków odpowiada za połowę zadłużenia, niezależnie od tego, kto faktycznie zaciągnął kredyt. To ważne dla wierzycieli – mogą egzekwować dług od każdego z małżonków solidarnie.
Hipoteka na domu wspólnym
Hipoteka to najczęstszy dług w rozwodzie. Aby załatwić tę kwestię, wymagane jest:
- ustalenie sądowe, kto przejmie dom i dług
- złożenie wniosku do banku o zmianę dłużnika w umowie hipotecznej
- refinansowanie lub renegocjacja warunków kredytu
- ubezpieczenie kredytu (jeśli było wymagane)
Bank może odrzucić wniosek o zmianę dłużnika, jeśli pozostały małżonek nie ma zdolności kredytowej. W takim przypadku obaj pozostają dłużnikami. Bank może również wymagać podniesienia oprocentowania lub zmniejszenia okresu spłaty.
Przykład: dom warty 600 000 PLN, hipoteka na 300 000 PLN, oprocentowanie 4%, okres 15 lat. Rata 2200 PLN. Mąż chce zostać w domu. Sąd orzeka, że mąż przejmuje dom i kredyt, żona dostaje 150 000 PLN wyrównania (połowa wartości domu minus połowa kredytu). Mąż musi złożyć wniosek do banku. Bank sprawdza jego zarobki – jeśli wynoszą 4000 PLN, zdolność wyniesie ok. 1500 PLN, a rata to 2200 PLN. Bank może żądać wkładu własnego lub refinansowania u innego banku.
Kredyty konsumpcyjne
Kredyty zaciągnięte na cele konsumpcyjne (urlopy, elektronikę, remonty) podlegają podziałowi jak każdy inny dług wspólny. Jeśli kredyt zaciągnął tylko jeden z małżonków, ale procedura zawierała zgodę drugiego, oba razy odpowiadają za niego solidarnie.
Czasem sąd przydziela konkretny kredyt konkretnemu małżonkowi, jeśli uzna, że one z nich go samodzielnie zaciągnęło i drugie ma nienormalne obciążenie. Jednak wymaga to dowodów – np. smsy lub maile, że drugi nie wiedział o kredycie.
Rozliczenie rachunków wspólnych
Rachunki za prąd, gaz, wodę i telefon powinny być rozliczone na dzień rozprawy. Jeden z małżonków powinien złożyć wniosek o przejęcie umów na swoje nazwisko, drugi powinien je wcześniej regulować. Jeśli jeden zaległ z opłatami, drugi może żądać zwrotu poniesionych kosztów z podziału majątku.
Alimenty dla dzieci – odrębnie od majątku
Alimenty są całkowicie niezależne od podziału majątku. To świadczenie pieniężne, które parent nie opiekujący się dzieckiem zobowiązany jest płacić na jego utrzymanie. Sąd rozpatruje alimenty w osobnym postanowieniu, zazwyczaj równocześnie z rozwódem.
Ile wynoszą alimenty
Wysokość alimentów nie jest stała i zależy od indywidualnych okoliczności. Sąd uwzględnia:
- dochody rodzica alimentacyjnego
- liczbę dzieci uprawnionego do alimentów
- koszty utrzymania dziecka w danym regionie
- wiek dziecka
- stan zdrowia i potrzeby specjalne
W 2026 roku alimenty minimalne wynoszą około 25% najniższego wynagrodzenia krajowego, czyli ok. 310 PLN za dziecko. Jednak to dolna granica – sąd może orzec wyższe alimenty. Średnie alimenty w Polsce wynoszą 800-1500 PLN na dziecko, w zależności od dochodów rodzica.
Obliczenie: rodzic zarabia 5000 PLN netto. Ma dwoje dzieci. Sąd może orzec alimenty na poziomie 30-40% zarobków, czyli 1500-2000 PLN, rozłożone na dwoje dzieci (750-1000 PLN na dziecko).
Kto ma prawo do alimentów
Alimenty dla dzieci przysługują dzieciom:
- do 18 roku życia bezwarunkowo
- po 18 roku życia, jeśli dziecko się uczy (do 25 lat, jeśli w pełnym wymiarze)
- po 25 roku życia, jeśli dziecko niepełnosprawne i nie może się utrzymać
Alimenty płacą zarówno ojcowie jak i matki. Nie ma znaczenia, czy dziecko mieszka z matką czy ojcem – rodzic nie opiekujący się dzieckiem musi alimenty płacić. Jeśli rodzice dzielą opiekę 50-50, zwykle alimenty zmniejszają się lub znikają.
Zmiany wysokości alimentów
Alimenty nie są stałe i mogą się zmienić. Każdą ze stron może złożyć wniosek do sądu o zmianę, jeśli zmieniły się okoliczności:
- rodzic alimentacyjny stracił pracę
- rodzic alimentacyjny się zrehabilitował i zarabia więcej
- dziecko dorobiło sobie i nie potrzebuje alimentów
- pojawiło się nowe dziecko u rodzica alimentacyjnego
- zmienił się okres opiekuńczy (dziecko przeszło do drugiego rodzica)
Zmiana alimentów wymaga nowego orzeczenia sądowego. Rozprawy takie trwają zwykle 1-3 miesiące. Nowe alimenty obowiązują od dnia złożenia wniosku, a sąd może nakazać zwrot części już zapłaconych alimentów, jeśli uzna, że były zbyt wysokie.
Procedura sądowa podziału majątku
Podział majątku przy rozwodzie odbywa się przed sądem rejonowym (właściwość miejscowa – tamtejszy sąd, gdzie mieszka pozwany). Procedura może być połączona z rozwodem lub stanowić osobne postępowanie.
Pozew do sądu rejonowego
Aby wszcząć postępowanie o podział majątku, konieczne jest złożenie pozwu. Pozew powinien zawierać:
- dane osób (powód i pozwany)
- dokładny opis majątku do podziału z wycenami
- roszczenie (jaką część majątku powód chce otrzymać)
- dowody (dokumenty potwierdzające istnienie majątku)
- podpis lub pieczątkę pełnomocnika
Pozew trzeba złożyć w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego. Jeśli mieszkacie w różnych miastach, właściwy jest sąd tamtego miasta, gdzie mieszka pozwany. Koszty postępowania wynoszą zazwyczaj 100-500 PLN opłaty sądowej, plus ewentualnie honorarium dla radcy prawnego (1000-5000 PLN w zależności od złożoności sprawy).
Mediacja i ugoda majątkowa
Przed rozprawą sąd może zaproponować mediację majątkową. To spotkanie trzech osób – obojga małżonków i mediatora (najczęściej sędziego lub specjalisty ds. mediacji). Mediacja jest szybsza niż rozprawy – zwykle wystarczy jedno spotkanie, aby dojść do porozumienia.
Jeśli małżonkowie się porozumieją, mogą podpisać ugodę majątkową. Ugoda musi być potwierdzona przez sędziego (może być w sądzie) lub przez notariusza. Ugoda notarialna jest szybsza – podpisanie u notariusza zajmuje 30 minut i jest wiążące dla obu stron.
Korzyści z ugody majątkowej:
- szybkość (4-8 tygodni zamiast 6-12 miesięcy)
- niższe koszty (nie trzeba czekać na rozprawy)
- prywatność (mediacja jest poufna)
- stosunki pozostają bardziej przyjazne
- mniejsze prawdopodobieństwo apelacji
Rozprawy sądowe i orzeczenie
Jeśli mediacja się nie powiedzie, sprawa idzie na rozprawę. Rozpraw może być wiele – pierwsza, druga, trzecia. Na każdej rozprawie obie strony mogą przedkładać nowe dowody i argumenty. Sąd może także wyznaczyć biegłego (rzeczoznawcę) do wyceny nieruchomości lub majątku specjalnego.
Po zebraniu wszystkich dowodów sąd wydaje orzeczenie. Orzeczenie zawiera:
- ustalenia faktyczne (jakim majątkiem dysponuje para)
- rozstrzygnięcie (jak podział tego majątku)
- opis konkretnych rzeczy i pieniędzy, które każdy otrzymuje
- termin wykonania (zwykle 14-30 dni)
Od orzeczenia przysługuje apelacja w ciągu 14 dni. Apelacja wydłuża całą procedurę o kolejne 6-12 miesięcy.
Sposoby podziału majątku – praktyczne opcje
Sąd może realizować podział majątku na kilka sposobów. Wybór zależy od charakteru majątku i możliwości małżonków.
Podział na równe części
Najprostszy sposób – każdy otrzymuje rzeczy o równej wartości. Przykład: dom warty 300 000 PLN, auto warty 50 000 PLN, oszczędności 50 000 PLN. Razem 400 000 PLN. Każdy dostaje wartość 200 000 PLN.
- Żona: dom (300 000)
- Mąż: auto (50 000) + oszczędności (50 000) + czek na 100 000 PLN (wyrównanie)
Ta metoda wymaga znajomości dokładnych wartości i czasem jest trudna w praktyce, bo nieruchomości nie da się łatwo podzielić.
Wykupienie udziału przez jednego z małżonków
Jeden z małżonków chce pozostać w domu lub chce przejąć biznes. Wtedy przejmuje to mienie i płaci drugemu jego udział. Przykład: dom warty 500 000 PLN, kredyt 250 000 PLN.
- Wartość netto: 250 000 PLN
- Udział każdego: 125 000 PLN
- Mąż zostaje w domu, przejmuje kredyt i płaci żonie 125 000 PLN
Ta opcja wymaga od przejmującego zdolności kredytowej lub posiadania pieniędzy na wyrównanie.
Sprzedaż majątku i podział przychodów
Gdy podział rzeczowy nie jest możliwy, a żaden nie chce/może przejąć majątku, trzeba sprzedać. Dom się sprzedaje, z przychodów spłaca się kredyty, pozostałą wartość dzielą się po równo.
Przykład: dom sprzedany za 500 000 PLN, kredyt 250 000 PLN, prowizja pośrednika 2% (10 000 PLN), podatek i opłaty 5000 PLN.
- Przychód: 500 000
- Wydatki: 250 000 + 10 000 + 5000 = 265 000
- Do podziału: 235 000
- Każdy dostaje: 117 500 PLN
Ta opcja jest najsłabsza, bo kupujący dom przy sprzedaży zarabiają, a sprzedający tracą na prowizjach. Ale czasem to jedyna możliwość.
Ochrona majątku dzieci – prawa osoby niezawisłej
Majątek dziecka jest chroniony prawem i nigdy nie podlega podziałowi między rodziców. To kluczowe rozróżnienie – dziecko jest podmiotem majątkowym niezależnym od rodziców.
Majątek należący do dziecka
Do majątku dziecka należy:
- darowizny od dziadków, krewnych i osób trzecich (również pieniądze wysyłane przez rodziców z zamiarem udzielenia dziecku)
- spadek przypadający dziecku
- mieszkanie lub nieruchomość od jednego z rodziców (jeśli jasno wynika, że jest to dar dla dziecka, a nie dla małżeństwa)
- zasiłki na dziecko (500+ program 800 plus, becikowe) – jeśli trafiają na konto dziecka
- odszkodowanie za szkodę (ubezpieczenie, gdy dziecko zostało poszkodowane)
Majątek dziecka musi być jasno zarejestrowany na jego nazwisko – konto oszczędnościowe, akt własności czy dokument papieru wartościowego. Jeśli pieniądze z zasiłku 800+ trafiają na wspólne konto rodziców, nie stanowią majątku dziecka – to pieniądze rodziców, które mogą się dzielić przy rozwodzie.
Opiekun majątkowy
Jeśli dziecko ma znaczne mienie (np. duży spadek, dochód z dziedziczenia), sąd opiekuńczy może wyznaczyć opiekuna majątkowego. Opiekun to osoba (najczęściej jeden z rodziców, czasem dziadek, wuj), która zarządza majątkiem dziecka i jest za niego odpowiedzialna wobec sądu.
Opiekun majątkowy ma prawo:
- zarządzać majątkiem dziecka (ale nie mogą go wydawać bez zgody sądu)
- otrzymywać informacje od banków o koncie dziecka
- reprezentować dziecko w sprawach majątkowych
Opiekun nie może wydać pieniędzy dziecka na swoje potrzeby. Jeśli spróbuje, sąd opiekuńczy może go usunąć i naliczyć na niego karę.
Konto dla dziecka
Każde dziecko powinno mieć własne konto oszczędnościowe. Można je otworzyć od urodzenia – wystarczy dowód osobisty rodzica i zaświadczenie o numerze PESEL dziecka. Konto dziecka powinno być prowadzone na jego nazwisko, a rodzic/opiekun zarządza im, ale nie własnym nabytkiem.
Na to konto trafiają darowizny, zasiłki (jeśli rodzic je tam wysyła) i wszystkie pieniądze przeznaczone dla dziecka. Przy rozwodzie rodzice nie mogą się o nią spierać – należy do dziecka i zostaje dziecku.
Pytania i odpowiedzi – FAQ
Co podlega podziałowi przy rozwodzie, a co nie?
Podlega podziałowi wszystko nabyte wspólnie w trakcie małżeństwa (dom, auto, oszczędności). Nie podlega: rzeczy osobiste, majątek posiadany przed ślubem, darowizny i spadki od osób trzecich, przedmioty do użytku osobistego (biżuteria, ubrania). Majątek dziecka nigdy nie podlega podziałowi między rodziców – należy wyłącznie do dziecka i zostaje mu w całości.
Czy w Polsce każdy małżonek dostaje połowę majątku przy rozwodzie?
Tak, domyślnie każdy ma prawo do 50% majątku wspólnego. Sąd może zmienić ten podział, biorąc pod uwagę dobro dziecka, stan zdrowia lub ochronę słabszej strony. Jeśli małżonkowie podpisali umowę majątkową u notariusza przed zawarciem małżeństwa lub na jego początku, mogą ustalić inny podział – np. wspólność lub rozdzielność majątkową.
Jak rozliczy się hipotekę na domu wspólnym?
Hipoteka podlega podziałowi jak inny dług wspólny. Jeden z małżonków może przejąć dom i kredyt, drugi dostaje wyrównanie pieniężne. Alternatywnie: dom się sprzedaje, dług spłaca się z przychodów, reszta dzieli się 50-50. Bank musi wyrazić zgodę na zmianę dłużnika – może wymagać podwyższenia opłat, wkładu własnego lub refinansowania u innego banku z lepszymi warunkami.
Czy alimenty dla dziecka to część podziału majątku?
Nie, alimenty to zupełnie coś innego niż podział majątku. Alimenty to świadczenie pieniężne na utrzymanie dziecka, płacone przez rodzica, który nie opiekuje się dzieckiem. Ustalają się je niezależnie od podziału majątku – sąd orzeka o alimentach równocześnie z przywróceniem małżonków do stanu wolnego. Wymiary alimentów nie są powiązane z tym, ile majątku otrzymał każdy z rodziców.
Ile wynoszą alimenty dla dziecka w 2026 roku?
Minimalne alimenty wynoszą około 25% najniższego wynagrodzenia krajowego, czyli ok. 310 PLN. Rzeczywista wysokość ustalana indywidualnie, biorąc pod uwagę dochody rodzica, koszty utrzymania dziecka w danym regionie i liczbę dzieci. Sąd może orzec wyższe alimenty – średnie w Polsce to 800-1500 PLN na dziecko, w zależności od zarobków.
Jak długo trwa postępowanie o podział majątku?
Zazwyczaj 3-12 miesięcy, czasem dłużej w skomplikowanych sprawach. Zależy od: złożoności majątku, współpracy małżonków, obciążenia sądu. Mediacja majątkowa jest szybsza (1-3 miesiące). Ugoda podpisana u notariusza przyspieszających proces do 2-4 tygodni od złożenia wniosku o rozwód.
Czy majątek dziecka dzieli się przy rozwodzie rodziców?
Nie, majątek dziecka nigdy nie podlega podziałowi między rodziców. To obejmuje: konto oszczędnościowe na imię dziecka, mieszkanie od dziadków lub jednego z rodziców (jeśli jasno wynika, że jest to dar dla dziecka), darowizny, spadki, zasiłki (jeśli trafiały na konto dziecka). Rodzice zarządzają tym majątkiem jako opiekunowie prawni, ale nie mogą go sobie przywłaszczyć.
Co to jest umowa majątkowa i czy potrzebna jest do podziału majątku?
Umowa majątkowa to dokument podpisany u notariusza, w którym małżonkowie ustalają swój ustrój majątkowy (wspólność, rozdzielność, mieszany). Nie jest obowiązkowa – jeśli jej nie ma, obowiązuje domyślna wspólność majątkowa. Bez umowy podział następuje 50-50, chyba że sąd uzna inne podziału za słuszny dla ochrony słabszej strony lub dobra dziecka. Umowa powinna być zawarta przed rozwodem – zmianę ustroju w trakcie postępowania sąd nie uzna.
